Tía tô cây thuốc, gia vị – phần 1

Tía tô, loại cây rất phổ biến được trồng nhiều làm gia vị và làm thuốc. Cây cao trên dưới một mét, thân thẳng đứng có lông, lá mọc đối hình trứng rộng từ 2 cm đến 9 cm, dài 4 cm đến 11 cm, đầu nhọn, mép lá có răng cưa to, màu tím hoặc xanh tím, trên có lông màu tím hoặc xanh tím, trên có lông màu tím. Hoa nhỏ màu trắng hoặc tím nhạt, mọc thành chùm dài ở kẽ lá hoặc đầu cành. Quả là hạch nhỏ, hình cầu đường kính 1 mm màu nâu nhạt, có mạng. Trong toàn cây có chứa 0,5 phần trăm tinh dầu có mùi thơm đặc biệt của tía tô. Cây tía tô cung cấp cho y học phương Đông nhiều vị thuốc, tử tô diệp lá phơi hay sấy khô, tô ngạnh cành non, hoặc già khô, tử tô tử quả chín phơi, sấy khô… Theo tài liệu cổ, tía tô có vị cay, tính ôn vào 2 kinh phế và tỳ có tác dụng phát tán phong hàn, lý khí, giải uất, hóa đờm, an thai, giải độc cua cá. Thông thường lá tía tô lá tô diệp có tác dụng an thai, làm cho ra mồ hôi, chữa ho, giúp sự tiêu hóa, giảm đau, giải độc, chữa cảm mạo, chữa ngộ độc nôn mửa, đau bụng do ăn cua cá. Cành tía tô – tô ngành cũng như lá, nhưng tác dụng trị liệu kém hơn, dùng để điều khí, an thai. Quả (tử tô tử – thường gọi nhầm là hạt) dùng nhuận phổi, có tác dụng chữa ho, trừ đờm, hết hen suyễn. Tía tô thường được dùng trong chế biến nhiều món ăn, nhất là các móc ốc (ốc xào khế, ốc nấu đậu phụ chuối xanh…). Trong nhân dân còn dùng tía tô làm thuốc khá đơn giản chỉ đọc vị, hoặc từ 3 vị đến 4 vị cũng là cây nhà lá vườn để điều trị một số bệnh thông thường, có hiệu suất tốt: Chữa trúng độc đau bụng do ăn phải cua cá, giã lá tía tô tươi, vắt lấy nước mà uống, hoặc sắc 10 gam lá khô uống nóng. Chữa đau bụng đầy chướng nhưng chưa đi ngoài và nôn mửa lấy một nắm lá tía tô giã nát, vắt lấy 1 bát nước, hòa vào một ít muối, cho uống cả một lần. Sau khi uống có thể gây ra đi ngoài và nôn, bụng sẽ hết đầy chướng. Chữa chứng ăn chậm tiêu, đầu bụng, sôi bụng, sống phân lá tía tô khô 1 nắm to hoặc 1 chén to hạt tía tô, củ riềng phơi khô 1 chén, vỏ quyết khô 1 cái cạo sạch, sấy sao giòn. Cả 3 thứ đem tán nhỏ mịn, trộn với nước hồ gạo làm thành từng viên như hạt đậu. Mỗi lần uống 20 viên.

BS. Vũ Nguyên Khiết-Sức khỏe & Đời sống/ Bộ Y tế – Hà Nội – Số 64(876)1999