Học lịch sử là vì tương lai

Với G. Nê – ru, lịch sử được hình dung một cách chân thật và sống động; nó gợi lên hình tượng về một “đoàn người cứ đi mãi, đi mãi về phía trước; và bất chợt một ngày kia, tổ tiên ta đã đi tới bến bờ những dòng sông cao cả chẩy đường bệ ra đại dương bao la…”: sông Nin, sông Hằng, Lưỡng Hà, sông Hoàng và những con sông lịch sử khác… Các nền văn minh tiên phong của nhân loại đều có điểm tựa là NƯỚC… Vậy thì “Sự phát triển của con người từ dã man đến văn minh phải xem là Đối Tượng của lịch sử”. Tiếng vọng của lịch sử còn vang vọng đến hiện tại và mai sau.
Học lịch sử để làm gì?
Những suy tư lịch sử và triết học của G. Nê – ru không phải là MỤC ĐÍCH tự thân mà là sự tìm tòi câu trả lời cho những vấn đề hệ trọng và bức thiết nhất của thời đại ngày nay đang đặt ra với đất nước Ấn Độ của ông và của toàn nhân loại. Ông “hướng về quá khứ là để hiểu biết và nhận thức sâu sắc hiện tại, nhìn trước tương lai”; tìm ra cái ý nghĩa đích thực và lô – gisch nội tại của sự phát triển; là để vạch ra con đường biến đổi đất nước mình. Ông viết: “Chúng ta phải tìm về quá khứ và tìm kiếm những cách thức làm cho tương lai vĩ đại và sáng láng hơn quá khứ”. Và, “Khi nhìn vào lịch sử thì trước mắt tôi nổi lên vô vàn những sự kiện lớn nhỏ, nhưng chỉ có một số ít sự kiện đọng lại lâu dài hơn trong đầu của tôi, đó là những sự kiện thích thú, chứa đựng nhiều ý nghĩa, và tôi nghiền ngẫm, so sánh sự kiện đó với những sự kiện đang diễn ra hiện nay, cố rút ra từ đó những bài học và lời chỉ dẫn cho tương lai”. Thí dụ thì đầy rẫy trong lịch sử, chẳng hạn Ấn Độ hiện đang tranh đấu vì nền Độc lập của đất nước (sách viết năm 1930 – 33), nhưng G. Nê – ru cho rằng, “Độc lập chưa đủ, chúng ta còn khát vọng lớn hơn thế nữa”, đó là phải tổ chức một xã hội mới như thế nào để đất nước thoát ra khỏi nghèo nàn lạc hậu, dân tộc phải phồn vinh, môi trường sống và nước phải trong sạch, nhân dân phải được ấm no, hạnh phúc.
Lại thí dụ như châu u và châu Á, châu u một thời kỳ dài là châu lục dã man; châu Á một thời kỳ dài dẫn đầu thế giới, 3 trong 4 nền văn minh tiên phong thuộc châu Á; các tư tưởng và tôn giáo lớn đều phát sinh, từ châu Á là Phật giáo, Khổng giáo, đạo Hồi, đạo Lão, đạo Thiên chúa… Nhưng ngày nay (những năm 30) thì châu u là châu lục hùng mạnh nhất. “Sẽ là ngu xuẩn nếu không thừa nhận sự tiến bộ và sự vĩ đại của châu u, nhưng cũng sẽ là ngu xuẩn không kém nếu quên đi sự vĩ đại của châu Á”. Và G. Nê – ru khẳng định sức sống và triển vọng hùng cường của châu Á trong tương lai, điều mà chúng ta đang thấy ngày nay.
Trở lại Ấn Độ, G. Nê – ru hết lòng yêu mến và kính trọng dân tộc, song ông không ngần ngại chỉ ra rằng rất nhiều người Ấn Độ “quên mất những con đường lịch sử đã từng dẫn dắt Ấn Độ đến sự hùng mạnh, huy hoàng” và vì vậy, đất nước đã rơi vào tình trạng suy thoái. Cả Ấn Độ lẫn Trung Quốc đang là những nước lạc hậu, đói nghèo, chậm chân trong thời hiện đại.
Lại thí dụ như trong thời cổ đại, Krez là một quốc gia có nền văn minh sớm không kém Lưỡng Hà, lại vô cùng hùng mạnh, luôn giành chiến thắng trong các cuộc chiến tranh. Cả thết giới cổ đại phải thốt lên ‘Giầu như Krez”. Nhưng rồi suy thoái. Ở “bài học lịch sử” của đế chế Pec – xich, G. Nê – ru hoàn toàn đồng ý với kết luận của Hê – rô – đôt – cha đẻ của ngành lịch sử cổ đại, rằng “sự thất bại và suy sụp của quốc gia này đã diễn ra theo 3 giai đoạn: chiến thắng trong chiến tranh, dẫn đến sự kiêu căng và tự mãn, tiếp đó đẻ ra bất công xã hội và sau cùng thì suy sụp”.
Cảm nhận lịch sử
Muốn đạt tới sự thật lịch sử rút ra được bài học đắt giá, G. Nê – ru luôn luôn coi lịch sử là sự mách bảo, chỉ dẫn cho tương lai. Ông tự giải phóng ông thoát ra khỏi chứng đam mê mù quáng đối với lịch sử, thoát ra khỏi quan niệm lý tưởng hóa, hiện đại hóa, tôn trọng hóa và chính trị hóa lịch sử. Ông cự tuyệt “cái cách tìm tòi ý nghĩa lịch sử ngoài lịch sử”, nghĩa là gán cho nó cái ý nghĩa “mình muốn”, chứ không phải “
tự nó có”.
G. Nê – ru tin tưởng ở nhân dân, họ là “nhân vật hành động chủ yếu” của lịch sử. Ông tự hào về lịch sử và văn hóa dân tộc mình, song ông không thể không thấy những cái dở trong lịch sử ấy. Ông viết: “Trong lịch sử ấy có những thời kỳ huy hoàng, rực rỡ và có cả những thời kỳ buồn thảm và bị đắt gọi lên nỗi đau buồn và niềm tủi hổ trong lòng mỗi chúng ta”. Vì sao quốc gia hùng cường, vì sao có suy thoái? Đó là câu hỏi thường trực đẩy G. Nê – ru đi tìm lời giải trong quá khứ lịch sử của dân tộc và nhân loại, từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây. Một người như thế kỷ 7 và 8, người Nhật Bản đã ghi vào hiến pháp “cho phép thần dân được trung thành trước tiên với sự thật rồi sau đó mới là lòng trung thành với đức vua”.
Vậy, những bài học lịch sử lớn nhất và bao trùm nhất cho loài người mà G. Nê – ru đúc rút nên là những bài học gì?
Hoàng Linh – Sức khỏe&Đời sống/ Bộ Y tế – Hà Nội – 1998